Araç çubuğuna atla
Yaşam

Adıyaman – Kültür ve Tarih Kokan Medeniyetler Şehri

Adıyaman eski çağlardan beridir uygarlıklara ev sahipliği yapan, köklü tarihi olan, gerek turistik gerekse doğal güzellikleri ile Türkiye’nin nadide şehirlerindendir. Bu güzel şehir Adıyaman’ın tarihi, ilçeleri, nüfusu, gezilecek görülecek yerleri, mutfağı, festivalleri ve ekonomisi gibi detaylı bilgileri bu yazımızda bulabilirsiniz.

Adıyaman’ ın tarihçesi

Yıllar boyunca Hısnımansur adıyla bilinen şehrin bulunduğu bölgenin tarihi çok eski dönemlere kadar uzanmaktadır. Milattan önce 40 bin yılına kadar uzanan tarihiyle Adıyaman bilinen yerleşim yerlerinin en eskilerindendir. Bulgular, Paleolitik (M.Ö. 7.000), Neolitik (M.K. 5.000), Kalkolitik (M.Ö. 3.000) ve Tunç Çağı (M.Ö. 1.200-3.000) dönemlerde bu topraklarda yaşandığını göstermektedir.

Bulunduğu coğrafyada tarih boyunca Hititler, Hurriler, Mitanniler, Kummuhlar, Asurlular, Persler, Seleukoslar, Kommagene Krallığı ve Roma ile Bizans İmparatorlukları hâkimiyet kurmuştur. 600’lü yıllarda ise büyüyen İslam devleti akınları bu bölgede görülmeye başlanmış ve 670 yılında Emevi Devleti’nin eline geçmiştir.

Emevi komutanlarından Mansur bin Ca’vene tarafından bugün hala şehirde bulunan kale inşa ettirilmiştir. Hısnımansur, Mansurun kalesi anlamına gelmektedir ve bu nedenle bölge yüzyıllar boyunca bu isimle anılmıştır.

758 yılında Abbasilerin egemenliğine geçen Hısnımansur, 926-958 seneleri arasında Hamdaniler döneminden sonra tekrar Bizans İmparatorluğunun hâkimiyetine girmiştir.

11. yüzyılda Türklerin Anadolu’ya akınlar düzenlemesi ile ilk defa 1.066 yılında Selçuklu komutanı Gümüştekin tarafından fethedilmiştir.

11-16. yüzyıllar arasında Artuklu, Eyyubi, Selçuklu, İlhanlı, Akkoyunlu, Dulkadiroğulları ve Memlüklü hâkimiyetlerinden sonra 1.515 yılında Osmanlı Devleti’nin egemenliği altına girmiştir.

Osmanlı idaresine geçtikten sonra 1.519 yılında Maraş eyaletine bağlı bir sancak iken 1.531 yılında Elbistan Sancağı’na bağlı kaza haline getirilmiştir.

1.563 yılındaki kayıtlara göre yeniden Maraş’a bağlandığı anlaşılan Hısnımansur Tanzimat döneminde yapılan idari düzenlemelerin ardından 1.841 yılında kaza haline gelmiştir.

1.849 yılında Diyarbekir vilayetine bağlı bir sancak durumuna getirilen Hısnımansur, 1859 yılında Malatya Sancağı’na, 1.883 yılında Mamuret-ül Aziz vilayetine bağlanmıştır.

Osmanlı’nın ardından Cumhuriyet döneminde 1.923-1.954 yılları arasında Malatya ilimizin bir ilçesi olarak kalmış, 22.06.1954 yılında il statüsü verilmiştir.

Adıyaman’ ın coğrafi konumu

Adıyaman ili ülkemizin Güneydoğu Anadolu bölgesinin Orta Fırat bölümünde bulunmaktadır. Şehrin toplam yüzölçümü 7.871 kilometre karedir.

Kuzeyde Malatya, batıda Maraş, güneybatı kısmında Gaziantep, güneydoğu kısmında Şanlıurfa ve doğuda Diyarbakır olmak üzere toplam 6 il ile komşudur.

Adıyaman’ın kuzeyinde yer alan Çelikhan ve Gerger ilçelerinin bir kısmı Doğu Anadolu Bölgesi sınırlarında yer alır. Batısında yer alan Besni ve Gölbaşı ilçelerinin bir kısmı ise Akdeniz Bölgesinin sınırları dâhilinde yer almaktadır.

Adıyaman’ ın ilçeleri

Adıyaman’ın 9 adet ilçesi vardır;

Adıyaman’ ın nüfusu

1519 yılında Osmanlı egemenliğine girmesinin ilk yıllarındaki kayıtlara göre 1.000 civarı Müslüman nüfus ile birlikte 400 civarında Gayrimüslim bulunduğu bilinmektedir.

Adıyaman 1954 yılında il olduktan sonra 1965 yılında yapılan nüfus sayımına göre toplam nüfusu 73.679’dur. Bunun 22.153 ü şehirde, 51.526 sı kırsal kesimdedir.

Günümüz verileri baz alındığında 431.758 merkez il ve ilçelerde, 194.707 kırsal kesimde olmak üzere toplamda 626.465 nüfus sayısına ulaştığı görülmektedir.

Adıyaman nüfusunun güncel verilerine göre; ilçelere, kadın erkek sayısına, nüfusun dağılım yüzdesi ile ilgili kıstaslara göre hazırlanmış tablomuzdan detayları inceleyebilirsiniz.

İlçeİlçe NüfusuErkek NüfusuKadın NüfusuNüfus Yüzdesi
Merkez308.915155.396153.51949,31%
Kâhta123.86162.97660.88519,77%
Besni76.67438.56938.10512,24%
Gölbaşı49.25324.79524.4587,86%
Gerger17.5528.7958.7572,80%
Sincik16.8558.3988.4572,69%
Çelikhan15.4707.9607.5102,47%
Tut9.9055.1124.7931,58%
Samsat7.9804.1113.8691,27%
Adıyaman Nüfus Dağılım ve Oranları

Adıyaman’ ın ekonomisi

Adıyaman’ın ekonomisi genel olarak tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Toprak tarıma elverişlidir ve tarım günden güne modernleşmektedir.

Özellikle bağ ve bahçenin bol olmasıyla 25 çeşit üzümün yetiştiği bilinmektedir. Bu üzümler arasında en bilineni Besni ilçesinde yetişen “peygamber üzümüdür.”

Ayrıca ülkemizde yetişen en kaliteli tütünler de Adıyaman’ da yetişmektedir. Adıyaman Tütünü detayları için tıklayabilirsiniz.

Ancak son yıllarda tekstil, gıda ve mermer sekterlerinde sanayileşme hızla artmaktadır. Sanayi işletmelerinin çoğu il merkezinde bulunmaktadır.

Adıyaman’ın Gezilecek görülecek yerleri

Tarihin en eski yerleşim yerlerinden birisi olan Adıyaman insanlık için önemli kültürel mirasları bünyesinde barındırıyor. Gerek tarihi yerleri gerekse de doğal güzellikleri dikkate alındığında Güneydoğu Anadolu bölgesinde farklı bir yeri vardır. Sizde Adıyaman’da gezilecek mekânlar nerede diye merak ediyorsanız birbirinden güzel yerlerini sizin için listeledik.

NEMRUT

Ülkemizin güneydoğusunda krallar ile tanrıların devasa heykellerini barından Nemrut’u duymuşsunuzdur. Nemrut Dağı Adıyaman’ın Kâhta ilçesi sınırları içerisindedir. Güneyde orta doğu çöllerinin bittiği yer ile Toros Dağlarının kesiştiği yerdedir. Coğrafi olarak sönmüş Nemrut Dağı sönmüş volkandır. 13.827 hektar alanda bulunan bu ören yeri toplamda 2.150 metre yüksekliktedir.

UNESCO’nun dünya mirası listesinde de yer alan Nemrut Dağı Ören Yeri özellikle gündoğumunda eşsiz bir manzaraya sahiptir.

Nemrut Dağı Milli Parkı içerisinde bulunan Arsemia Ören Yeri – Yerel Tanıtımlar – Kahta – Adıyaman makalemizi okuyabilirsiniz.

Bu milli park o yörede varlık göstermiş olan Kommagene Krallığı’nın kalıntılarını üzerinde taşımaktadır.

Daha detaylı bilgi için : Nemrut Dağı Nerede? Heykelleri Nasıl Keşfedildi? makalemizi okuyabilirsiniz.

ULU CAMİİ

Ülkemizin bir çok yerinde Ulu Camii adında ibadethaneler bulunmaktadır. Adıyaman’da da şehrin en büyük ibadethanesinin de adı Ulu Camii’dir. Camii’nin tarihine bakacak olursak Dulkadiroğulları zamanında Alaüd-devle’nin emri ile yapılmıştır. Ancak günümüzde gördüğümüz camii 1873 senesinde yıkılarak yeniden inşa edilmesi nedeniyle eski halinden uzaklaşmış ve orjinalliğini yitirmiştir. Camii’nin yapısı daha çok kareyi andıran dikdörtgen bir yapıda olup, kesme taşlar ile yapılmıştır.

Detaylar için Adıyaman Ulu Camii – ne zaman yapıldı? Tarihçesi – Yerel Tanıtım Makalemizi inceleyebilirsiniz.

ADIYAMAN ESKİSARAY CAMİİ

Şehrin merkezinde yer alan ve tarihi olarak önemli kalıntılar arasında yerini alan Eskisaray camii, 1638 senesinde İbrahim Bey tarafından yaptırılmıştır. Camii mihrabı özellikle mihrabının ihtişamı ve güzelliğiyle ön planda olup, şehirde en dikkat çekici ibadethanelerdendir.

ADIYAMAN MÜZESİ

Yine şehrin merkezinde kalan ve 1978 senesinde yapılan kurtarma kazılarında çıkarılan tarihi eserlerin depo edilmesi amacıyla açılmıştır. Daha sonra müzeye çevrilmesine karar verilmiştir. Müzede hemen hemen 25 bin eserinin 2 bine yakın kısmı müze ziyaretçilerine teşhir edilmektedir.

CENDERE KÖPRÜSÜ

Cendere Çayı üzerinde yer alan ve araştırmalara göre yeryüzündeki en eski köprülerden olduğu tahmin edilen Cendere köprüsü, önemli turistik yerlerindendir. Yaklaşık olarak 1900 senedir ayakta kalmayı başaran köprü, şehir merkezine 55 km’lik bir mesafede olup, Sincik ve Kahta’yı birbirine bağlamaktadır. Tarihi Cendere Köprüsü ile ilgili geniş bilgiye https://dutlook.com/yasam/tarihi-cendere-koprusu-adiyaman-tanitim-serisi/2190/ buradan ulaşabilirsiniz.

Ayrıca ; Şeytan Köprüsü (Memluk Köprüsü) Tarihi Geçmişi makalemizi okuyabilirsiniz.

GERGER KALESİ

Ortaçağda yapıldığı tahmin edilen ve günümüze kadar gelen sağlam yapılardan olan kale Gerger ilçesinde yüksek bir tepe üzerinde bulunmaktadır. Milattan önce 2 yüzyılda Hitit döneminde Arsemes tarafından yaptırıldığı düşünülen Gerger Kalesi aşağı ve yukarı olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Kalenin iç kısmında ise arap akınları sırasında yapıldığı düşünülen camii, su sarnıçları ve dükkan kalıntıları bulunmaktadır. Şu anda bile yapısal olarak geçen süreye rağmen iyi durumda gözüken bu kale Oymaklı köyüne bir hayli yakındır.

Geniş Bilgilendirme makalemizi ; https://dutlook.com/yasam/gerger-kalesi-hakkinda-bilgilendirme-tarihi-degerlerimiz/2216/ buradan okuyabilir veya Gerger Kalesi linke tıklayabilirsiniz.

ADIYAMAN PENİ KALESİ

Şehir merkezine 60 km’lik bir mesafede bulunan, Kommagene’ler tarafından inşa edilen kale, Memlüklüler tarafından ise restorasyon görmüştür. Kale içerisine bakıldığında su yolları, zindanlar, çarşı ve camii kalıntılarının kalenin bir parçası konumunda olduğu görülmektedir. Su yolunun bir tanesi ise Arsemia Antik Kenti’ne kadar ulaşmaktadır. Yeni Kale Adıyaman tarihine ışık tutmakla birlikte halen sağlam görüntüsünü de korumaktadır.

PALANLI MAĞARASI

Milattan önce 4000’li yıllara dayanan mağara, şehrin 10 kilometre kuzeyinde yer almaktadır. Eşsiz güzellikte bir vadide bulunan ve doğal bir mağara olan Palanlı Mağarası paleolitik dönemde insanlar tarafından kullanılmıştır. Mağaranın duvarlarında halen bozulmamış bir şekilde bulunan geyik figürleri milattan önceki dönemlerden bir sanat eseri sunmaktadır.

KARAKUŞ TÜMÜLÜSÜ

Adıyaman’ın önemli gezi yerlerinden biri de Karakuş Tümülüsü’dür. Tümülüs’te Kommagene Kralı 2. Mithridates’in annesi İsas anısına diktirdiği, 21 metre uzunluğunda bir anıtın bulunduğu bilinir. Milattan önce birinci yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Tümülüs Nemrut Milli Parkı sınırları içinde yer almaktadır.

Daha detaylı bilgi için ; Karakuş Tümülüsü Nerededir? Tarihçesi Nedir? Adıyaman Tanıtım makalemizi inceleyebilirsiniz.

HAYDARAN KAYA MEZARLARI

Şehrin 17 kilometre kuzeyinde yer alan ve Taş gedik köyünde bulunan kaya mezarlarıdır. Kommagene Kralı Antiochos ve Güneş Tanrısı olarak bilinen Helios’un tokalaşmasının taşlara kabartılması ile meydana gelmiştir.

Haydaran Kaya Anıtı Tarihi Geçmişi Özellikleri makalemizde detaylıca okuyabilirsiniz.

Adıyaman’ın mutfağı

Adıyaman yemek kültürü ve çeşitliliği olarak bulunduğu coğrafyaya ve çevre illere benzetilir ama yemeklerin isimleri ve yapılışı bir hayli farklıdır. Bu yörede yapılan yemeklerde temel olarak baklagiller, lahana, patlıcan, domates ve buğday çeşitleri kullanılmaktadır. Yemekleri yine o coğrafya gibi bol baharatlı olup, her yemekte salça, sarımsak, pul biberler, nane, diğer baharatlar ve soğan kullanılmaktadır. Bölgeni ekonomik durumuna göre yemeklerde etin yeri değişmekte olup, zamanla kuru baklagillerin yerine sebze yemekleri daha fazla yer almaya başlamıştır.

Adıyaman konum olarak üç bölgeden de yemek kültürü olarak çeşitler sunmaktadır. Genellikle söylendiğinde Şanlıurfa’nın akla geldiği çiğköfte Adıyaman mutfağında uzun seneler bir ev yemeği olarak yerini almıştır.

Adıyaman Çiğ Köftesi Nereli? Tarihi Nedir? – Adıyaman Tanıtım yazımızı okuyabilirsiniz.

Yörenin kendine özgü kebapları da bulunmaktadır. Bunlar Adıyaman kebabı (şişik ya da şışık), tava yemeği (domates tava) ve bu yemekle benzerlik gösteren Besni tava’dır.

Besni Tava Nedir? Nasıl Yapılır? Tarifler Makalemizi okuyabilirsiniz.

Adıyaman’ın etkinlik ve festivalleri

Yazımızda sıkça tarihinden ve kültüründen bahsettiğimiz Adıyaman aynı zamanda bir festivaller şehri olarak da göze batmaktadır. Bu festival ve etkinlikleri şu şekilde sıralayabiliriz.

Adıyaman Arsemia Müzik Festivali

Haziran ayında şehir merkezinde Belediye ve Adıyaman Flarmoni Orkestrası Derneği tarafından yapılan bir kültür festivalidir.

Uluslar arası Nemrut-Kommagene Festivali

Yine haziran ayında Nemrut dağı ve Kahta’da düzenlenen bu festivalde, bölgenin turizm alanındaki gelişmelerinin ve sorunlarının konferanslarla gündeme getirilir. Nemrut dağında Antiochos’un hayatının canlandırıldığı tiyatro oynanır. Aktivite olarak yamaç paraşütü, ve balon uçuşları yapılır. Kahta’nın Atatürk Barajı kıyısında ise su sporları alanında yarışmalar yapılmaktadır.

Eğitim ve Kültür Festivali

Dünya’da eğitim bayramı olarak ilk ve tek olma özelliği gösteren festival, her yıl eylül ayında Besni’de yapılmaktadır.

Zerban Şenlikleri

Barış, birlik ve kardeşliğin vurgulandığı bu şenlikte, Türkçe ve Kürtçe şarkılar her bir ağızdan okunur. Alevi kısım tarafından kutsallığına inanılan Zerban etrafında gerçekleştirilen bu şenlikler her yıl temmuz ayında Çalikhan’da yapılmaktadır.

Zerban Şenlikleri – Kötülerin düşmanı Zerban nedir, kimdir? makalemizde detaylıca anlattık

Adıyaman’ ın bilinen şahsiyetleri ve ünlüleri

Adıyaman’ı bu kadar çeşitli ele aldıktan sonra birde ünlülerini ve bilinen şahsiyetlerine de göz atmadan olmaz dedik. Hepsini olmasa da bir kısmını şöyle sıralamak istedik.

Sanatçılardan; Latif Doğan, Kahtalı Mıçı ( Kâhtalı Mıçe (MUSTAFA ARSLAN) Kimdir? Biyografi ), Zara ve Nurettin Rençber, bu saydığımız isimleri televizyondan basından pek çoğumuz iyi bir şekilde tanımaktadır. Birde medyada çok yer olmayan ama yaptığı işlerle dikkat çeken birkaç ismi size tanıtmaya çalışalım.

Remzi Taşkıran; Sadece ülkemizde değil yurtdışında da devlet veya özel koleksiyonlarda tabloları ile yer alan bir sanatçıdır. Aynı zamanda şarkı söylüyor, bağlama ve ud da çalıyor.

İrfan Turan; Adıyaman’da müzik alanında kalitenin yükselmesi için çabalayan, sanat müziğini, sazıyla sözüyle icra etmeye çalışan bir kamu çalışanıdır.

Ali Tekintüre; Günümüzdeki bir çok ünlü ismin şöhret basamaklarını atlamasına yardımcı olan şarkıların şiirini yazmıştır. Bin kadar şiirinin bestelendiği tahmin edilen Ali Tekintüre’nin eserlerini Müslüm Gürses, Zeki Müren, Gülden Karaböcek, Bülent Ersoy, Orhan Gencebay seslendirmiştir.

Mustafa Çetinkaya; Fatma Girik, Belgin Doruk ve Türkan Şoray gibi isimler ile zamanın başyapıtlarına imza atmıştır. Senaryo yazarı, yönetmen ve aynı zamanda da bir tiyatro sanatçısıdır.

Etiketler

3 Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı